Tarło Jan Paweł Joachim h. Topór (1658–1732), jezuita, kanonik krakowski i poznański, biskup kijowski, następnie poznański.
Ur. 30 XI w Wadowicach, był synem Jana Aleksandra (zob.) oraz Anny, córki Michała Jerzego Czartoryskiego (zob.), i Izabeli z Koreckich. Miał braci: Kazimierza, star. goszczyńskiego, Michała Bartłomieja (zob.) i Mikołaja (zob.) oraz siostry: Izabelę, żonę Benedykta Pawła Sapiehy (zob.), i Helenę Weronikę (w zakonie Katarzynę Helenę), wizytkę (zm. w kwietniu 1713).
Co najmniej od r. 1668 uczył się T. w Krakowie w Szkołach Nowodworskich. Przed grudniem 1670 przeniósł się z bratem Michałem Bartłomiejem do kolegium jezuickiego w Reszlu na Warmii, gdzie 8 XII t.r. przyjęto go do kongregacji mariańskiej. Do zakonu jezuitów wstąpił w Krakowie 24 IX 1673, tam też dalej się uczył. Święcenia kapłańskie przyjął w r. 1684 w Poznaniu. W l. 1686–7 był prefektem i profesorem teologii moralnej w kolegium jezuickim w Bydgoszczy, a w l. 1687–9 prefektem i profesorem filozofii w kolegium w Lublinie. W sierpniu 1689 w Krakowie odszedł z zakonu i został księdzem świeckim w diec. krakowskiej. W r. 1694 otrzymał probostwo w Piekoszewie w diec. gnieźnieńskiej; miał również probostwa w diec. krakowskiej w Gnojnie (do r. 1712), Chrobrzu (1710–25), Polance (od r. 1715) i Morawicy (w l. 1720–9). Dn. 26 XI 1694 był instalowany w katedrze krakowskiej na kanonię fundi Wawrzeńczyce. Przez krótki czas był w r. 1695 kanonikiem poznańskim; zrezygnował przed 6 VI t.r. na rzecz kuzyna, Bernarda Gozdzkiego (Gojskiego). Po śmierci bp. krakowskiego Jana Małachowskiego w sierpniu 1699 kapituła wybrała T-ę do grona administratorów in temporalibus. Dn. 10 V 1700 został dziekanem kapit. kolegiackiej przy kościele p. wezw. Wszystkich Świętych w Krakowie (funkcję tę sprawował do r. 1723); kapituła ta delegowała go w l. 1703 i 1705 na sejmiki woj. krakowskiego w Proszowicach. W czasie wielkiej wojny północnej, podczas szwedzkiej okupacji Krakowa w r. 1704, T. pozostał w mieście jako komisarz kapituły i administratora diec. krakowskiej Kazimierza Łubieńskiego. Wybrany przez kapit. katedralną 18 VII 1705 na archidiakona, instalację odbył 6 XI t.r. Od 16 XII 1705 do r. 1711 był surogatem (pełnomocnikiem) bp. Łubieńskiego, prowadząc pod jego nieobecność sprawy sądowe diecezji. Na Uniw. Krak. uzyskał 23 IX 1706 doktorat obojga praw. W sierpniu 1708 przeprowadził wizytację dekanatu oświęcimskiego, a w lipcu 1709 dekanatu żywieckiego. Podczas ingresu bp. Łubieńskiego do katedry krakowskiej 15 III 1711 witał go w imieniu kapituły. Na synodzie diec. krakowskiej t.r. wybrano go na egzaminatora i sędziego synodalnego. Do 22 X 1717 był czynny w kurii biskupiej Łubieńskiego, m.in. jako jego przyboczny sędzia (iudex adiunctus).
Mianowany w r. 1717 przez króla Augusta II bp. kijowskim, T. w lutym 1718 poprosił kapit. krakowską o zgodę na zatrzymanie dotychczasowych beneficjów i kamienicy kapitulnej w Krakowie. Przebywając od września do poł. grudnia t.r. u paulinów na Jasnej Górze, gdzie spotkał się m.in. z królewiczem Jakubem Sobieskim, doczekał prekonizacji od papieża Klemensa XI na to biskupstwo (15 XII) ze zgodą na zachowanie dotychczasowych prebend. Sakry biskupiej udzielił mu 23 IV 1719 w kościele Mariackim w Krakowie sufragan krakowski Michał Szembek wraz z krewnym T-y, bp. nominatem inflanckim Piotrem Tarłą (zob.). Z tej okazji Franciszek Pluciński poświęcił T-le panegiryk „Architecta gloriae et honore ascia…” (Cracoviae 1719). Choć T. przebywał przeważnie w Warszawie i w diec. krakowskiej, skutecznie sprawował nadzór nad sprawami biskupstwa kijowskiego. Uczestniczył w posejmowej radzie senatu 15 XI 1720, a 5 X 1722 wziął udział w rozpoczęciu obrad sejmowych, następnie w radzie senatu 23 XI t.r. Po śmierci Piotra Tarły, wówczas już bp. poznańskiego, otrzymał 19 XII nominację królewską na to biskupstwo, a papież Innocenty XIII przeniósł go na nie 15 III 1723. Wydarzenie to uczcili panegirykami związani z Uniw. Krak. Wojciech Miciński („Augustale praesulo…”, Cracoviae 1723) i Józef Popiołek („Nova felicitatis revolutio…”, Posnaniae 1722). W imieniu pijarów warszawskich utwór „Angelus posnaniensis…” (Varsoviae 1723) wydał Stanisław Konarski, podopieczny T-y, który wysłał go w r. 1725 na studia do Rzymu. Dn. 2 III t.r. zrezygnował T. z godności archidiakona krakowskiego. Na przełomie kwietnia i maja przebywał u Wielopolskich w Żywcu, gdzie poświęcił nowe dzwony i udzielił bierzmowania kilku tysiącom osób. Jego ingres do katedry poznańskiej odbył się dopiero 27 VIII 1724. T. wydał drukiem listy pasterskie w l. 1721, 1723, 1724 i 1726. Uczestniczył w radzie senatu w Warszawie 27 XI 1724, a także w konferencji senatorskiej u prymasa Teodora Potockiego w styczniu i lutym 1726. Po objęciu Kurlandii przez Maurycego Saskiego podpisał 28 V t.r. memoriał senatorów do Augusta II w obronie praw Rzpltej do Kurlandii. Wziął udział 12 III 1727 w konferencji senatorów u prymasa i marszałka w. kor. Józefa Mniszcha. W r. 1728 przeprowadził wizytację katedry w Poznaniu, po czym wydał dekret wizytacyjny. W poł. kwietnia 1730 spotkał się we Wschowie z Augustem II. Prowadził procesję w Warszawie w święto Bożego Ciała 8 VI t.r., a 12 VIII witał króla przybyłego do stolicy.
W l. 1723–30 kosztem 60 tys. złp. Pompeo Ferrari całkowicie przebudował dla T-y pałac biskupi w Poznaniu na Ostrowie Tumskim. Możliwe, że również na zlecenie T-y wzniósł on przed r. 1726 kaplicę Matki Boskiej Szkaplerznej w kościele Karmelitów Trzewiczkowych p. wezw. Bożego Ciała w Poznaniu. T. odbudował fasadę katedry poznańskiej oraz obie wieże, zniszczone w r. 1725; prace zakończyły się w r. 1729. W Ciążeniu, gdzie znajdowała się letnia rezydencja biskupów poznańskich, ufundował ok. r. 1730 chrzcielnicę w kościele i zbudował parterowy dwór. T.r. zwrócił się do wiernych w drukowanej broszurze z prośbą o jałmużny na szpital św. Benona w Warszawie. Z Poznania wyruszył w październiku 1731 z wizytą «ad limina apostolorum»; na krótko zatrzymał się w Dreźnie i przez Wiedeń dotarł 22 XII t.r. do Rzymu. Dn. 27 XII został przyjęty przez papieża Klemensa XII, po czym składał wizyty kardynałom. Otrzymał tytuł asystenta tronu papieskiego. Być może na przełomie lutego i marca 1732 odwiedził Neapol. Wyjechał z Rzymu do Polski 14 VI t.r.; w drodze zachorował i zatrzymał się w Wiedniu, gdzie 10 VIII spisał testament, a 13 VIII 1732 zmarł. Pochowano go w Wiedniu, a 26 VIII t.r. przywieziono do Poznania jego serce, które po uroczystościach żałobnych w katedrze złożono w kościele w Ciążeniu.
Enc. jezuitów; Enc. katol.; Estreicher; Przybyszewski B., Katalog kanoników Krakowskiej Kapituły Katedralnej w XVIII wieku, Kr. 2009; Szczepaniak J., Duchowieństwo diecezji krakowskiej w XVIII wieku, Kr. 2010; – Chachaj M., Wykształcenie Tarłów od połowy XVII do końca XVIII wieku, w: Tarłowie. Z dziejów kulturalnych, gospodarczych i politycznych rodu, Red. H. Gmiterek, A. Szymanek, Janowiec 2009 II 17–18; Dalbor W., Pompeo Ferrari ok. 1660–1736, działalność architektoniczna w Polsce, W. 1938 s. 2, 117; Dygdała J., Episkopat rzymskokatolicki doby saskiej. Aktywność w życiu publicznym Rzeczypospolitej, w: Między monarchą a demokracją. Studia z dziejów Polski XV–XVIII wieku, Red. A. Sucheni-Grabowska, M. Żaryn, W. 1994; Dzieje Poznania, Red. J. Topolski, W.–P. 1988 I; Dzieje Wielkopolski, Red. tenże, P. 1969 I; Gałka W., O architekturze i plastyce dawnego Poznania do końca epoki baroku, P. 2001; Katalog zabytków sztuki w Pol., V z. 22, S. Nowa, VII cz. 1, 2 z. 1; Konopczyński W., Stanisław Konarski, W. 1926; Kręglewska-Foksowicz E., Barokowe rezydencje w Wielkopolsce, P. 1982 s. 37, 85–6; Kriegseisen W., Ewangelicy polscy i litewscy w epoce saskiej (1696–1763), W. 1996 s. 225–6 (jako bp pozn. Michał B. Tarło); Kumor B., Dzieje archidiecezji krakowskiej, Kr. 1999–2002 I–IV; Kurek J., U schyłku panowania Augusta II Sasa, Kat. 2003 s. 97–8 (jako Piotr); Nowacki, Dzieje archidiec. pozn.; Prokop K. R., Biskupi kijowscy obrządku łacińskiego XVI–XVIII wieku, Biały Dunajec 2003 s. 113–16; tenże, Sakry ordynariuszy i sufraganów poznańskich w XVIII stuleciu, „Ecclesia. Studia z Dziej. Wpol.” T. 2: 2006 s. 121, 128–32; Skrzypietz A., Jakub Sobieski na Jasnej Górze, w: Religia i polityka. Kwestie wyznaniowe i konflikty polityczne w Europie w XVIII wieku, Red. L. Harc, G. Wąs, Wr. 2009; Wierzbicka E., Wielkopolscy. Dzieje awansu społecznego oraz utrwalania pozycji rodziny od połowy XVII do schyłku XVIII wieku, L. 2017; – „Kur. Pol.” 1730 s. 31, 52, 59, 79, 83, 88, 95–6, 100, 104, 110, 124, 127–8, 135, 140, 156, 175, 179, 183, 187, 195, 1731 s. 265, 285–6, 293, 302, 316, 335, 349, 366, 371, 374, 378–9, 402, 411, 416, 428, 1732 s. 466, 474, 489, nr 131 s. 147, nr 139 s. 190, nr 140 s. 202, nr 141 s. 209, nr 142 s. 217–18; – Acta nuntiaturae Polonae, Wyd. J. Kopiec, Kr. 2007 CLII vol. 2; Akta sejmikowe województw poznańskiego i kaliskiego. Lata 1696–1732, Wyd. M. Zwierzykowski, P. 2008; Katalogi biskupów poznańskich, Wyd. J. Wiesiołowski, P. 2004; Komoniecki A., Chronografia albo dziejopis żywiecki, Wyd. S. Grodziski, I. Dwornicka, Żywiec 1987; Korespondencja Józefa Andrzeja Załuskiego 1724–1736, Oprac. B. S. Kupść, K. Muszyńska, Wr. 1967; Kroniki Bernardynów poznańskich, Oprac. B. Tomczak, J. Wiesiołowski, P. 2002; Teka Podoskiego, II 208; Die Schüler des Rösseler Gymnasiums nach dem Album der Marianischen Kongregation, „Zeitschr. für die Gesch. und Altertumskunde Ermlands” Bd. 15: 1905 s. 579 (jako Jarło); – AGAD: Arch. Radziwiłłów, Dz. V nr 16107; AP w Tor.: Katalog II, XIV 63 k. 2v, 8, 19, 59–59v, 73, 75v; Arch. Archidiec. w P.: Arch. Kapit. Metropolitalnej w P., sygn. 94; B. Czart.: rkp. 567 s. 355, 375, 391; B. Jag.: rkp. 6263 s. 111, rkp. 6264 s. 70.
Jerzy Dygdała